اخطار در رابطه با آینده جمعیتی کشور اقتصاد تنها عامل کاهش فرزندآوری نیست
به گزارش خاتون یار، تجربه کشورهای مختلف نشان داده است حتی با بهبود وضعیت اقتصادی هم نرخ باروری الزاما افزایش پیدا نمی کند و برای حل این مساله باید به عوامل فرهنگی، اجتماعی و ارزشی هم توجه کرد.
به گزارش خاتون یار به نقل از مهر، چالش این روزها، کاهش چشم گیر نرخ باروری در ایران است و عوامل اقتصادی از مهم ترین موانع نگران کننده برای خانوادها است، اما این مساله ابعاد مختلف دیگری هم دارد در این خصوص با عبدا... معتمدی، عضوهیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی و استاد تمام روان شناسی در گروه روان شناسی بالینی و عمومی، گفتگو کردیم. در ادامه مشروح این گفتگو را میخوانید.
اقتصاد خانواده و تصمیم فرزندآوری؛ خانواده ها واقعاً از چه می ترسند؟
معتمدی: نگرانی خانواده های ایرانی نسبت به فرزندآوری کاملا جدی است. اگر به روند جمعیتی کشور نگاه نماییم، می بینیم که در دهه ۶۰ نرخ باروری در ایران حدود ۶ تا ۷ فرزند بود، اما امروز این نرخ به حدود ۱.۶ فرزند رسیده و حتی برخی پژوهشها از کاهش بیشتر آن خبر می دهند.
زمانی که نرخ باروری از سطح جانشینی پایین تر باشد، کشور با کاهش جمعیت جوان و در ادامه با سالمندی جمعیت مواجه می شود. بر همین مبنا پیشبینی می شود در حدود دو دهه آینده، ایران بسمت جامعه ای سالمند حرکت نماید و نزدیک به ۳۰ درصد جمعیت کشور را افراد بالای ۶۵ سال تشکیل دهند. تحقیقات مختلف نشان داده است یکی از مهم ترین عوامل کاهش فرزندآوری، مشکلات اقتصادی مانند نبود درآمد کافی، ناامنی شغلی، بحران مسکن و هزینه های بالای نگهداری و تربیت فرزند است. این عوامل بدون تردید بر تصمیم خانواده ها اثر می گذارند، اما باید توجه داشت که اقتصاد تنها عامل تعیین کننده نیست.
نقش عوامل اقتصادی در گروههای مختلف اجتماعی یکسان نیست. اگر صرفاً اقتصاد عامل اصلی بود، انتظار میرفت خانواده های دارای وضعیت اقتصادی بهتر با کاهش فرزندآوری مواجه نباشند، در حالیکه این گروه هم نرخ باروری پایینی دارند. در این طبقات، فرزندآوری بیشتر بعنوان «هزینه فرصت» مطرح می شود؛ یعنی خانواده ها نگران هستند تولد فرزند باعث کاهش درآمد، عقب ماندن از مسیر شغلی یا بالارفتن هزینه های آموزش و تربیت شود.
در مقابل، در طبقات پایین تر و مناطق روستایی، باآنکه نرخ باروری همچنان بالاتر است، اما در سالیان اخیر همان مناطق هم تحت الشعاع مشکلات اقتصادی با کاهش فرزندآوری رو به رو شده اند.
بنابراین، اقتصاد عامل مهمی در تصمیم خانواده هاست، اما تنها عامل نیست و تجربه کشورهای مختلف هم نشان داده است که حل مشکلات اقتصادی به تنهایی افزایش نرخ باروری را ضمانت نمی کند.
بزرگ ترین نگرانی اقتصادی خانواده ها برای فرزندآوری چیست؟
معتمدی: مهم ترین نگرانی اقتصادی خانواده ها، نااطمینانی نسبت به آینده است. خانواده ها تنها به هزینه های امروز فکر نمی کنند، بلکه آینده فرزند، امنیت شغلی، وضعیت مسکن، هزینه های آموزش، درمان و کیفیت زندگی را هم درنظر می گیرند.
به همین دلیل، نبود درآمد پایدار، ناامنی شغلی، بالارفتن هزینه های زندگی، بحران مسکن و هزینه های نگهداری و تربیت فرزند از مهم ترین عواملی است که تصمیم خانواده ها را تحت الشعاع قرار می دهد. در عین حال، تأکید می کنم که نباید همه مساله را به اقتصاد تقلیل داد. باآنکه اقتصاد اهمیت بالای ی دارد، اما مطالعات نشان می دهد کاهش فرزندآوری یک پدیده چندبعدی است و عوامل فرهنگی، اجتماعی و جمعیتی نیز در آن نقش تعیین کننده دارند.
در سالیان اخیر، نگرش نسل جدید نسبت به ازدواج، خانواده و فرزندآوری تغییر کرده است. سبک زندگی، ارزش ها و اولویت های زندگی دگرگون شده و نوعی فردگرایی در جامعه گسترش یافته است؛ بگونه ای که افراد بیشتر از گذشته بر اهداف و خواسته های فردی خود تمرکز می کنند. از طرفی، افزایش تحصیلات و اشتغال زنان، افزایش سن ازدواج، تاخیر در تشکیل خانواده، کاهش امید به آینده و احساس نااطمینانی نسبت به آینده هم از عواملی هستند که بر کاهش نرخ فرزندآوری اثر گذاشته اند.
ترس از آینده اقتصادی چقدر بر تصمیم به فرزندآوری اثر می گذارد؟
معتمدی: ترس از آینده اقتصادی یکی از فاکتورهای مهم در تصمیم خانواده هاست، اما نباید آنرا تنها عامل دانست. خانواده ها زمانی برای فرزندآوری تصمیم می گیرند که احساس کنند می توانند آینده قابل قبولی برای فرزند خود فراهم آورند.
به همین دلیل، احساس ناامنی اقتصادی، بی ثباتی بازار کار، نگرانی در رابطه با هزینه های آینده و نبود چشم انداز روشن، می تواند تصمیم به فرزندآوری را به تعویق بیندازد یا حتی از آن پیشگیری کند.
اما همانطور که اشاره کردم، حتی در کشورهایی که وضعیت اقتصادی مناسبی دارند هم کاهش باروری مشاهده می شود. این مورد نشان داده است علاوه بر اقتصاد، نگرش های فرهنگی، سبک زندگی و ارزش های اجتماعی هم نقش مهمی در تصمیم خانواده ها دارند.
کدام هزینه ها بیشترین نگرانی را برای خانواده ها ایجاد می کند؟
معتمدی: خانواده ها بیشتر از هر چیز نگران هزینه های مسکن، اشتغال، معیشت، آموزش، درمان و نگهداری فرزند هستند. این هزینه ها بخصوص در وضعیت اقتصادی امروز، تصمیم گیری برای فرزندآوری را دشوارتر کرده است.
در کنار این مسائل، باید به مبحث درمان ناباروری هم توجه ویژه داشت. برآوردها نشان داده است حدود ۲۰ درصد زوج های ایرانی در سن باروری با مشکل ناباروری مواجهند و تأمین هزینه های درمان و گسترش پوشش بیمه ای در این زمینه می تواند یکی از اقدامات موثر در سیاستهای جمعیتی باشد.
چه حمایت هایی می تواند این نگرانی ها را کاهش دهد؟
معتمدی: از آن چه گفته شد، می توان نتیجه گرفت که کاهش فرزندآوری یک مساله چندبعدی است و چاره آن هم باید چندبعدی باشد.
بدون تردید، حمایت های اقتصادی مانند تأمین مسکن، ایجاد اشتغال پایدار، کاهش هزینه های زندگی و اصلاح مشوق های اقتصادی ضرورت دارد. حمایت های مستمر از خانواده ها، یارانه های هدفمند و معافیت های مالیاتی هم می تواند بخشی از نگرانی های اقتصادی را کم کند.
در کنار این اقدامات، باید به تغییر نگرش های فرهنگی هم توجه کرد. لازم است فرزندآوری بعنوان یک ارزش اجتماعی تقویت شود و نقش پدری و مادری از جایگاه و اعتبار بیشتری در جامعه برخوردار باشد. همینطور باید این نگاه اصلاح گردد که داشتن فرزند با سبک زندگی امروز ناسازگار است. لازم است گفتمان جامعه از «فرزند بعنوان هزینه» به «فرزند بعنوان سرمایه» تغییر کند.
از سوی دیگر، سیاستهای حمایتی باید ابعاد اجتماعی را هم دربر بگیرد، همچون تسهیل ازدواج، کاهش سن ازدواج، دفاع از مادران شاغل و دانشجو، توسعه خدمات درمان ناباروری و افزایش پوشش بیمه ای این خدمات. اگر مجموعه این اقدامات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به شکل هماهنگ دنبال شود، می توان امیدوار بود که نگرانی خانواده ها کم شود و زمینه برای افزایش فرزندآوری در کشور فراهم گردد.
به طور خلاصه در مقابل، در طبقات پایین تر و مناطق روستایی، اگرچه نرخ باروری همچنان بالاتر است، اما در سالیان اخیر همان مناطق هم تحت تأثیر مشکلات اقتصادی با کاهش فرزندآوری روبه رو شده اند. معتمدی: از آنچه گفته شد، میتوان نتیجه گرفت که کاهش فرزندآوری یک مسئله چندبعدی است و چاره آن هم باید چندبعدی باشد. ضروری است گفتمان جامعه از فرزند به عنوان هزینه به فرزند به عنوان سرمایه تغییر کند.
منبع: خاتون یار
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب